काठमाडौं, लेखक – थोमस बेल, रेन्डम हाउस इन्डिया, ४६३ पृष्ठ
विश्वविद्यालयमा इतिहासको अध्ययन सकी बेलायतबाट नेपाल बरालिएका थोमस बेलले लगभग एक दशकमा काठमाडौं र नेपाललाई अत्यन्त नजिकबाट देखे-भोगेका छन् । यसैहप्ता विमोचित पहिलो आलेखात्मक पुस्तक ‘काठमाडौँ’ मार्फत बेलले यो अत्यन्त रोमान्चक तर विरोधाभासपूर्ण कर्मथलोको बिल्कुल मौलिक र ऐतिहासिक अन्वेषण सार्बजनिक गरेका छन् ।
बेलायती अखबारहरूका लागि स्वतन्त्र पत्रकारिता गर्दै नेपाल बसाइ सुरु गरेका बेल सुरुका दिनबाटै नेपाली आधुनिक राजनीतिको महत्वपूर्ण घडीमा होम्मिन पुग्छन् । माओवादी विद्रोहको उचाइताका द्वन्द्वको चपेटाको केन्द्रमा रहेका विकट गाउँमा स्थलगत रिपोर्टिंग गर्दैगर्दा बेल नेपाली आधुनिक इतिहासको सिमितता र विरोधाभाससँग परिचित हुन्छन् । अर्कातिर, काठमाडौँ उपत्यकाको परम्परा र विगत, अनि सांस्कृतिक विशिष्टताले पनि इतिहासका तीक्ष्ण अध्यता बेललाई राम्रैसँग आकर्षण गर्छन् । सायद द्वन्द्व र विरोधाभास एउटा इतिहासकारका लागि सबैभन्दा आकर्षक खुराक हुन् – बेलले ती दुवै यहाँ प्रसस्त मात्रामा पाए ।
त्यसपछिका वर्षमा बेलले नेपाली इतिहासको गहन र समग्र अध्ययन-अनुसन्धान गरेका छन् । नेपालमा अहिले विद्यमान राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक मुद्दाका जरा इतिहासका विविध कालखण्डसँग गाँसिएका छन् । तर इतिहासका यी महत्वपूर्ण प्रसंगहरू हामीले पढ्ने इतिहासमा कि त अस्पष्ट छन् कि मेटिएका छन् । सायद बेलको पुस्तकको महत्ता यहाँनेर अत्यन्त स्थापित हुन्छ – यो पुस्तक काठमाडौँ उपत्यका र नेपालको इतिहासको आधिकारिक पुनर्लेखन नभएर इतिहासमा अस्पष्ट रहेका या छुटेका-छुटाइएका प्रसंगको अन्वेषण हो । र, यो हाम्रा लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ किनभने विगतका ऐतिहासिक द्वन्द्वको उद्गमस्थल नपुगी, त्यसलाई नसुल्झाई हाम्रा विद्यमान द्वन्द्वको निर्क्यौल निस्कँदैनन् ।
बेलको पुस्तकमा वैयक्तिक र ऐतिहासिक एक आपसमा जेलिएका छन् । आफूले देखे-भोगेका र अनुसन्धानबाट भेट्टाएका विभिन्न ‘घटनाहरू’ पुस्तकमा विचित्र, हास्यकर र विसंगतिपूर्ण रूपमा प्रस्तुत गरिएका छन् । बेलले प्रस्तुत गरेको प्रत्येक प्रसंग कुनै न कुनै कारणले मननीय छ । शीतयुद्धताका नेपाल पहिलोपटक अन्तर्राष्ट्रिय रंगभूमिमा प्रवेश गरेपछि काठमाडौँ कसरी अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति-केन्द्रहरूको खेलमैदान बन्यो, यहाँ के कस्ता खेल खेलिए, र शीतयुद्धको अन्त्य भएको लगभग पच्चीस वर्षपछि ती खेल कसरी खेलिदैंछन्, कुन कुन नयाँ खेलाडीको आगमन भएको छ – बेलका खुलासाहरू रोचक छन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूको खुफिया र गुप्तचर संस्थाको खुलासाबाहेक बेलले आफ्नो पुस्तकमा स्थानीय झेलाडी-खेलाडीको कर्तुतलाई पनि भुलेका छैनन् । दमन र उत्पीडन नेपाली राज्यसत्ताको ऐतिहासिक आधार थिए – आज विभिन्न ऐतिहासिक मोड पार गर्दै आधुनिकतातर्फ उन्मुख भइसक्दा पनि दमन र उत्पीडनका अवशेष नेपाली समाजमा जीवित मात्र हैन उत्तिकै प्रभावशाली पनि छन् । एक सजग नेपाली नागरिकलाई बेलको पुस्तक पढ्दै गर्दा पक्कै पनि आत्मग्लानी हुनैपर्छ । दुख लाग्नुपर्छ, रिस उठ्नुपर्छ ।
नेपाली इतिहासबारे विगतमा लेखिएका पुस्तकहरू मूलत: दुई प्रकारका थिए – एकातिर विदेशीहरूले एउटा साँघुरो परिधिबाट विदेशीहरूका लागि अंग्रेजीमा लेखेका । अनि अर्कातिर नेपालभित्रबाटै शासकहरूको अन्धभक्ति र जयजयकार गर्दै उनीहरूले लेखेको इतिहासलाई अझ बढावा दिने प्रकृतिका । सायद बेलको पुस्तकले पहिलोपटक यो समानान्तर प्रवृत्तिलाई चुनौती दिएको छ । ‘काठमाडौँ’ विदेशी र नेपाली दुवैका लागी पठनीय छ ।
बेलको पुस्तकमा मंजुश्रीदेखि आईएनजीओ काल, र जंग बहादुरदेखी पुष्पकमल दाहाल सम्मका घटनाक्रम अटेका छन् | यसरी हजारौं वर्षदेखि छरपष्ट भएर रहेका इतिहासका कालखण्ड र नायक-खलनायकको चरित्रवर्णन गरेर बेल आफ्नो नेपाल बसाइको एक दशक लामो अनुभव मार्फत नेपाली इतिहासको एउटा पत्यारिलो कालक्रम स्थापना गर्न सफल देखिन्छन् । यो अत्यन्त जटिल काम हो र भविष्यमा यसले अन्य कैयौं अध्ययन-अनुसन्धान र इतिहासका विषयमा लेखिने पुस्तकहरूलाई मार्गनिर्देश गर्नेछ ।
टम बेलले ‘काठमाडौँ’ मार्फत हामीलाई ठूलो गुण लगाएका छन् । सशक्त भाषा, प्रस्तुति, बेजोड अनुसन्धान र काठमाडौँ प्रतिको लेखकको गहिरो माया र व्यक्तिगत सम्बन्धले पुस्तकलाई एउटा पढ्नैपर्ने आलेखको रूपमा स्थापित गर्ने निश्चितप्राय छ । अंग्रेजी भाषाका नेपाली पाठक थोरै हुनाले बेलको पुस्तक नेपालीमा अनुवाद हुन आवश्यक छ | बेलको पुस्तक पढिनुपर्छ, पढाइनु पर्छ र यसमा उठेका ऐतिहासिक विरोधाभासमाथि छलफल बन्नुपर्छ ।
????????,
